Trong vòng một thập kỷ trở lại đây, ngành công nghiệp giấy Việt Nam đã chứng kiến sự chuyển dịch cơ cấu mạnh mẽ, trong đó giấy bao gói (chủ yếu là giấy kraft, testliner, medium) trở thành động lực tăng trưởng chính, chiếm tới hơn 80% tổng sản lượng toàn ngành.

 

Giai đoạn vừa qua, Việt Nam ghi nhận một làn sóng đầu tư quy mô lớn từ cả khối doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) lẫn doanh nghiệp nội địa vào các dây chuyền máy xeo giấy công suất lớn. Điều này đã đẩy sản lượng sản xuất giấy bao gói tăng vọt chỉ trong thời gian ngắn, đưa Việt Nam trở thành quốc gia đứng thứ 2 khu vực Đông Nam Á về sản xuất giấy bao bì. Tuy nhiên, sự bùng nổ về công suất sản xuất không đi kèm với sự phát triển đồng bộ của chuỗi cung ứng nguyên liệu và sự đa dạng hóa phân khúc sản phẩm. Hiện tượng "cung vượt cầu" ở phân khúc giấy phổ thông bắt đầu xuất hiện, tạo ra áp lực cạnh tranh khốc liệt.

Do đó, bài viết này được thực hiện nhằm tổng hợp số liệu thực trạng, phân tích nguyên nhân của làn sóng đầu tư, dự báo xu hướng giai đoạn 2026 - 2030 và đánh giá năng lực cạnh tranh của Việt Nam so với các quốc gia trong khu vực để đưa ra khuyến nghị chiến lược.

Tổng quan:

• Giấy bao gói (Kraft): Là loại giấy được sản xuất từ bột giấy hóa học của gỗ mềm hoặc từ giấy vụn thu hồi (OCC - Old Corrugated Containers), có đặc tính dẻo dai, chịu lực tốt, được sử dụng làm lớp mặt hoặc lớp sóng của thùng carton, ứng dụng chủ yếu trong đóng gói hàng hóa, logistics và thương mại điện tử.

• Sự dịch chuyển vốn FDI trong ngành giấy chủ yếu bị chi phối bởi các rào cản môi trường ở quốc gia sở tại và các Hiệp định thương mại tự do (FTA).

• Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) và kinh tế tuần hoàn hiện đóng vai trò then chốt trong định hướng vật liệu đóng gói toàn cầu, thúc đẩy sự thay thế từ bao bì nhựa sang giấy.

Thực trạng sản xuất, tiêu thụ và xuất khẩu giấy bao gói (kraft) tại Việt Nam:

Dữ liệu tổng hợp đến hết năm 2024 - 2026 cho thấy ngành giấy bao bì có bước nhảy vọt về lượng:

• Sản lượng sản xuất: Tổng sản lượng giấy toàn ngành năm 2024 đạt gần 7 triệu tấn, trong đó giấy bao bì đóng góp khoảng 5,62 triệu tấn.

• Sản lượng tiêu thụ nội địa: Đạt xấp xỉ 6,19 triệu tấn (năm 2025), chủ yếu phục vụ các nhóm ngành xuất khẩu chủ lực (thủy sản, dệt may, linh kiện điện tử) và thương mại điện tử trong nước.

• Kim ngạch xuất khẩu: Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu giấy và các sản phẩm từ giấy của Việt Nam vượt mốc 2 tỷ USD. Riêng giấy bao bì chiếm tỷ trọng áp đảo, với các thị trường chính là Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản. Quy mô thị trường bao bì giấy Việt Nam ước đạt 2,6 – 2,85 tỷ USD trong giai đoạn 2024 – 2025.

• Đà bứt phá năm 2026: Bước sang những tháng đầu năm 2026, đà tiêu thụ nội địa tăng trưởng với tốc độ ấn tượng. Số liệu tháng 1/2026 cho thấy sản lượng tiêu thụ giấy bao bì nội địa tăng 8,6% so với tháng liền kề và tăng vọt tới 29,4% so với cùng kỳ năm 2025, khẳng định sức cầu thị trường đang phục hồi vô cùng mạnh mẽ.

• Đầu năm 2026, Công ty CP Giấy GĐT đã ký hợp đồng trang bị hai máy xeo (PM1 và PM2) thuộc hàng hiện đại bậc nhất. Đáng chú ý, máy xeo PM2 có khổ máy lên tới 6.600 mm, tốc độ vận hành 1.100 m/phút (tốc độ thiết kế 1.200 m/phút), chuyên sản xuất giấy lớp mặt và lớp sóng. GĐT sẽ trở thành doanh nghiệp đầu tiên ở miền Bắc sở hữu công suất vượt 1 triệu tấn/năm.

• Nhiều nhà máy lớn khác cũng chuyển hướng tự động hóa dây chuyền, áp dụng hệ thống kiểm soát bằng cảm biến (QCS) nhằm kiểm soát chặt chẽ định lượng, độ ẩm, và tối ưu tiêu hao năng lượng. Việc lắp đặt các máy xeo tốc độ cao nhằm giải bài toán năng suất và nâng cao chất lượng giấy chuẩn xuất khẩu.

Nguyên nhân dẫn đến làn sóng đầu tư ồ ạt các máy xeo giấy bao gói. Làn sóng đầu tư công suất lớn (với trung bình 4,6 triệu tấn công suất mới bổ sung giai đoạn 2022-2025) xuất phát từ 4 động lực chính:

1. Chính sách môi trường của Trung Quốc: Từ 2017 đến 2021, Trung Quốc cấm hoàn toàn nhập khẩu giấy phế liệu (OCC). Để duy trì nguồn cung, các nhà sản xuất giấy Trung Quốc đã ồ ạt dịch chuyển nhà máy (FDI) sang các quốc gia Đông Nam Á, đặc biệt là Việt Nam, để sản xuất giấy cuộn và xuất khẩu ngược lại thị trường tỷ dân.

2. Sự bùng nổ của Thương mại điện tử (E-commerce): Giai đoạn hậu Covid-19, thương mại điện tử Việt Nam tăng trưởng từ 16 - 30%/năm, kéo theo nhu cầu khổng lồ đối với thùng carton và giấy kraft làm vật liệu đóng gói, vận chuyển.

3. Sự dịch chuyển từ bao bì nhựa sang giấy (Eco-friendly trend): Lộ trình hạn chế nhựa dùng một lần theo Nghị định 08/2022/NĐ-CP và xu hướng kinh tế tuần hoàn khiến các nhãn hàng F&B, thời trang chuyển đổi sang dùng bao bì giấy.

4. Hưởng lợi từ các Hiệp định FTA: Với 16 Hiệp định FTA có hiệu lực, giấy bao bì Việt Nam tận dụng được lợi thế thuế quan 0% để xuất khẩu sang Mỹ, EU và châu Á, biến Việt Nam thành mắt xích đóng gói của "công xưởng thế giới mới".

Dự báo sản lượng cho giai đoạn 2026 - 2030

Dựa trên dự phóng từ Mordor Intelligence và VPPA, triển vọng ngành được xác định như sau: -

• Quy mô thị trường: Dự báo sẽ chạm mốc 4,54 tỷ USD vào năm 2030, với tốc độ tăng trưởng kép (CAGR) khoảng 9,4% - 11%/năm.

• Sản lượng sản xuất: Dự kiến tổng công suất toàn ngành đạt khoảng 10,9 triệu tấn vào năm 2030, trong đó giấy bao bì đạt hơn 9,7 triệu tấn.

• Tiêu thụ nội địa và xuất khẩu: Tiêu dùng trong nước sẽ tăng lên hơn 9,7 triệu tấn. Kim ngạch xuất khẩu tiếp tục duy trì mức tăng trưởng trung bình 10-12%/năm, nhưng sẽ đòi hỏi khắt khe hơn về chứng chỉ xanh (FSC, Carbon footprint).

Đánh giá cơ hội và nguy cơ tiềm tàng:

• Cơ hội: Nhu cầu tiêu dùng bền vững, đa dạng hóa chuỗi cung ứng khỏi Trung Quốc (China+1) tiếp tục kéo các nhà sản xuất FDI lớn (Samsung, Apple, Nike) đến Việt Nam. Các doanh nghiệp này cần chuỗi cung ứng bao bì tiêu chuẩn quốc tế ngay tại nội địa.

• Nguy cơ (Rủi ro): Nguy cơ lớn nhất là khủng hoảng thừa cung ở phân khúc cấp thấp. Dù sản lượng tăng, nhưng 90% sản phẩm là bao bì giấy phổ thông. Thêm vào đó, Việt Nam bị phụ thuộc nặng nề vào nguồn giấy phế liệu nhập khẩu (chiếm hơn 50-60% lượng OCC tiêu thụ) từ Mỹ, Nhật, EU, do tỷ lệ thu gom nội địa còn kém. Giá OCC và chi phí cước biển biến động sẽ lập tức ăn mòn biên lợi nhuận của doanh nghiệp. Sức ép từ rào cản kỹ thuật và pháp lý môi trường quốc tế: khi xuất khẩu giấy bao bì trực tiếp hay gián tiếp (gói cùng sản phẩm hàng hóa) sang Mỹ và Châu Âu (EU) đang phải đối diện với "bức tường lửa" luật pháp. Việc không đáp ứng được quy định chống phá rừng EUDR, không có chứng chỉ chuỗi hành trình sản phẩm FSC, hoặc vi phạm cơ chế giảm phát thải carbon CBAM sẽ loại bỏ hoàn toàn cơ hội của các doanh nghiệp chưa chịu "xanh hóa",,.

Cạnh tranh trực tiếp với Trung Quốc, Indonesia và Thái Lan. Ngành giấy Việt Nam đang ở thế bị kẹp giữa các "ông lớn" của khu vực:

• Trung Quốc: Là thị trường bao bì khổng lồ trị giá 218 tỷ USD (2025). Dù bị hạn chế nhập khẩu rác thải, TQ vẫn có ưu thế vượt trội về hiệu suất máy móc và kinh tế quy mô. Trung Quốc thường xuyên xuất khẩu các dòng giấy giá rẻ sang Việt Nam, gây áp lực trực tiếp lên giá bán của doanh nghiệp nội.

• Indonesia: Đối thủ mạnh nhất tại ASEAN (Việt Nam đứng thứ 2). Indonesia tự chủ được nguồn tài nguyên nguyên liệu lớn (rừng trồng cho bột giấy nguyên sinh) và có cơ sở công nghiệp nặng mạnh mẽ, giúp họ tối ưu chi phí nguyên liệu đầu vào tốt hơn Việt Nam.

• Thái Lan: Các doanh nghiệp Thái Lan không chỉ cạnh tranh bằng xuất khẩu mà đang trực tiếp "thôn tính" thị trường Việt Nam bằng con đường M&A (Mua bán sáp nhập). Điển hình là tập đoàn SCG Packaging đã thâu tóm hàng loạt doanh nghiệp bao bì lớn nhất nội địa (Duy Tân, Bao bì Biên Hòa, Starprint, Tín Thành) để khép kín chuỗi sinh thái của họ trên đất Việt. Năng lực của Thái Lan nằm ở công nghệ quản trị tinh gọn và thiết kế bao bì thông minh, cao cấp.

Khuyến nghị hành động đối với các nhà máy trong nước. Để tồn tại và vượt qua bẫy "gia công cấp thấp", các nhà máy giấy bao bì Việt Nam cần thực thi các nhóm giải pháp chiến lược sau:

1. Dịch chuyển chuỗi giá trị (Nâng cấp công nghệ): Hạn chế đầu tư thêm các dây chuyền xeo giấy Testliner/Medium cấp thấp. Chuyển hướng R&D và đầu tư sang các phân khúc có biên lợi nhuận cao mà Việt Nam đang phải nhập khẩu: giấy Kraftliner nguyên sinh, bao bì thực phẩm chống thấm (food-grade), giấy Duplex tráng phủ cao cấp. Trong 3-5 năm tới, khi mức sống tăng lên, phân khúc Fcao cấp, mỹ phẩm, thời trang đòi hỏi một lượng lớn bao bì chất lượng cao (folding cartons, hộp cứng âm dương ép kim, in nổi),. Doanh nghiệp có trang thiết bị máy xeo hiện đại sẽ dễ dàng thống lĩnh phân khúc biên lợi nhuận cao này.

2. Tự chủ nguồn nguyên liệu và Kinh tế tuần hoàn: Tham gia sâu vào mạng lưới thu gom giấy tái chế (OCC) nội địa để giảm thiểu sự phụ thuộc vào hàng nhập khẩu. Các doanh nghiệp cần triển khai mô hình sản xuất khép kín, tối ưu điện - nước - rác thải để tiết giảm giá vốn.

3. Thích ứng với tiêu chuẩn xanh (ESG): Chuẩn bị ngay lộ trình giảm phát thải Carbon. Khi các quy định như PPWR (Quy định Bao bì & Chất thải bao bì của EU) hay EUDR (Chống phá rừng) áp dụng triệt để, chỉ những nhà máy có chứng chỉ FSC, giảm thiểu vết carbon mới có thể giữ được đơn hàng của các tập đoàn đa quốc gia và xuất khẩu đi Âu - Mỹ.

4. Hợp lực và chuyển đổi số: Cần ứng dụng hệ thống quản lý sản xuất tự động, ERP, IoT vào các máy xeo giấy để kiểm soát chi phí từng ca máy. Các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ nên liên kết thành cụm công nghiệp hỗ trợ để tránh tình trạng "cá lớn nuốt cá bé" trước làn sóng M&A từ Thái Lan và Nhật Bản.

Kết luận:

Nhìn lại giai đoạn 2024 - 2026, ngành công nghiệp giấy bao bì Việt Nam đã chứng minh sức bật phi thường cả về quy mô sản lượng lẫn nỗ lực hiện đại hóa cơ sở hạ tầng sản xuất với các thế hệ máy xeo khổ lớn, tốc độ cao. Dù vậy, trong giai đoạn định hình 3-5 năm tới (2026 - 2030), cuộc đua sẽ không còn nằm ở việc "sản xuất được bao nhiêu giấy", mà chuyển sang "sản xuất giấy đạt chuẩn xanh, thân thiện môi trường với giá thành tối ưu nhất". Những cơ hội từ thương mại điện tử, kinh tế tuần hoàn và chuỗi cung ứng Fcao cấp là rất lớn. Song, để tồn tại và phát triển, các doanh nghiệp Việt Nam buộc phải mạnh dạn tái cấu trúc quản trị, ứng dụng chuyển đổi số và tự động hóa sâu rộng, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn bền vững quốc tế như ESG, FSC hay EUDR. Ngành giấy Việt Nam cần giải quyết triệt để bài toán thiếu hụt nguyên liệu nội địa, hoàn thiện hệ sinh thái thu gom tái chế (EPR) và phát triển kinh tế tuần hoàn. Nhà nước cần có những chính sách hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu và mạng lưới thu gom phế liệu chuyên nghiệp. Có như vậy, ngành giấy Việt Nam mới giữ vững được vị thế độc lập, nâng cao sức cạnh tranh và tận dụng tối đa dòng chảy của nền kinh tế toàn cầu.

Trên đây là góc nhìn của Việt Hưng, nếu bạn có nhận định khác xin vui lòng góp ý ở phần bình luận. Xin chân thành cảm ơn!